İş Mevzuatında Postalar Halinde Çalışma Usul ve Esasları

Bu çalışmamızda, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 73’üncü ve 76’ncı maddeleri ile 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 30’uncu maddesi kapsamında postalar halinde ve kadınların gece postalarında çalışmanın usul ve esasları anlatılmaya çalışılacaktır.

II- POSTALAR HALİNDE İŞÇİ ÇALIŞTIRILARAK YÜRÜTÜLEN İŞLERDE ÇALIŞMALARA İLİŞKİN USUL ESASLAR

IIa) Düzenleme ve İlan Yükümlülüğü

İşveren veya işveren vekilleri, posta sayısı ile her postanın işe başlama ve bitirme saatlerini, postalar halinde çalıştırdıkları işçilerin ad ve soyadlarını, ara dinlenmelerini, hafta tatillerini ve bunlara ilişkin değişiklikleri düzenleyerek işyerinde işçilerin kolayca görüp okuyabilecekleri şekilde ilan etmekle yükümlüdür.

IIb) İşçi Postaları Sayısının Düzenlenmesi

İşçi postaları;

a) Nitelikleri dolayısıyla sürekli çalıştıkları için durmaksızın birbiri ardına postalar halinde işçi çalıştırılarak yürütülen işlerde posta sayısı 24 saatlik süre içinde en az 3 işçi postası çalıştırılacak şekilde düzenlenir. Ancak turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde ve bu işlerin yürütüldüğü işyerlerinde faaliyet gösteren alt işveren tarafından yürütülen işlerde düzenleme 24 saatte 2 posta olacak şekilde yapılabilir.

b) (a) maddesi dışında kalan ve işçi postaları ile yürütülen diğer işlerde 24 saatlik süre içinde çalıştırılacak işçi postaları sayısı, her bir işçi postasının çalışma süresi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 63’üncü maddesinin üçüncü fıkrasında öngörülen İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nde belirtilen günlük çalışma süresini aşmayacak şekilde düzenlenir.

c) Sağlık kuralları bakımından günde 7,5 saat ya da daha az çalışılması gereken işlerde işçi postaları sayısı, her bir postanın çalışma süresi, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 63’üncü maddesinin son fıkrasında öngörülen İş Kanunu’na İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği’nde belirtilen günlük çalışma sürelerini aşmayacak şekilde düzenlenir.

d) İşçi postaları sayısının düzenlenmesinde, 10/9/1960 tarihli ve 79 sayılı Milli Korunma Suçlarının Affına, Milli Korunma Teşkilat, Sermaye ve Fon Hesaplarının Tasfiyesine ve Bazı Hükümler İhdasına Dair Kanunun 6’ncı maddesi ile 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanunu’nun 43’üncü maddesi hükümleri göz önünde tutulur.

IIc) Gece Çalıştırılma Yasağı

4857 sayılı İş Kanunu’nun 69’uncu maddesinin birinci fıkrasında tanımlanan gece dönemine denk düşen 20.00-06.00 saatleri arasındaki işçi postalarında, 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin çalıştırılmaları yasaktır.

IIç) Ücretten İndirim Yapılamayacağı

Bir işçi postası ile yürütülen işlerde, ikili ya da daha çok posta sayısının artırılması ya da üç posta halinde çalışılan işyerlerinde günlük çalışma süresinin 7,5 saatin altında saptanması sonucunda, çalışma sürelerindeki azalma nedeniyle, işçilerin ücretlerinden her ne şekilde olursa olsun, indirim yapılamaz.

IId) Gece Çalışma Süresi

Postalar halinde işçi çalıştırılarak yürütülen işlerde, 4857 sayılı Kanunun 42 ve 43’üncü maddeleri ile 70’inci maddesinde öngörülen yönetmelikte belirtilen haller dışında işçilerin gece postalarında 7,5 saatten çok çalıştırılmaları yasaktır. Ancak turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Bu fıkranın uygulanmasında;

a) Turizm hizmeti kapsamında yürütülen işler; ilgili mevzuatı uyarınca Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından turizm işletmesi belgesi veya turizm yatırımı belgesi verilen ya da belediye tarafından turizm işletmesi olarak faaliyet göstermek üzere işletme belgesi verilen tesislerde,

b) Özel güvenlik hizmeti kapsamında yürütülen işler; 10/6/2004 tarihli ve 5188 Sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun kapsamında İçişleri Bakanlığınca faaliyet izni verilen özel güvenlik şirketlerinde veya özel güvenlik görevlisi olarak herhangi bir işyerinde,

c) Sağlık hizmeti kapsamında yürütülen işler; Sağlık hizmeti sunan ve/veya üreten; gerçek kişiler ile kamu ve özel hukuk tüzel kişilerin işyerinde ve bunların tüzel kişiliği olmayan şubelerinde, 24/5/1983 tarihli ve 2828 sayılı Sosyal Hizmetler Kanununda tanımlanan sosyal hizmet kuruluşlarında,

ç) Petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işler; 30/5/2013 tarihli ve 6491 sayılı Türk Petrol Kanunu uyarınca petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri yürütülen işyerlerinde,

çalışan işçiler ile bu işyerlerinde alt işveren tarafından çalıştırılan işçileri kapsar.

Çalışma süresinin yarısından çoğu gece dönemine rastlayan bir postanın çalışması, gece çalışması sayılır.

IIe) İşçi Postalarının Değişme Süresi

Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları çalıştırılarak yürütülen işlerde postalar; en fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci iş haftasında gündüz çalıştırılmaları suretiyle ve postalar birbirlerinin yerini alacak şekilde düzenlenir.

Zorunluluk olmadıkça işçilerin postaları değiştirilemez. Ancak 4857 sayılı İş Kanunu’nun 69’uncu maddesi uyarınca, gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanakların elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir.

İşin niteliği ve yürütümü, iş sağlığı ve güvenliği göz önünde tutularak, gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir.

IIf) Posta Değişiminde Dinlenme Süresi

Posta değişiminde işçiler sürekli olarak en az 11 saat dinlendirilmeden çalıştırılamaz. Bu hüküm, postası değiştirilen işçilere de uygulanır.

IIg) Ara Dinlenmesi

Postalar halinde işçi çalıştırılarak yürütülen işlerde, işçilere, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 68’inci maddesindeki esaslar uyarınca ara dinlenmesi verilir. İşin niteliği, bir işyerinin aynı bölümündeki bütün işçilere aynı saatte ara dinlenmesi verilmesine olanak bırakmıyorsa, bu dinlenme, işçilere, gruplar halinde arka arkaya çalışma süresinin ortalarından başlayarak İş Kanunu ve bu Yönetmelikteki esaslara göre verilir.

IIğ) Hafta Tatili

Postalar halinde işçi çalıştırılarak yürütülen işlerde, işçilere, haftanın bir gününde 24 saatten az olmamak üzere ve nöbetleşme yolu ile hafta tatili verilmesi zorunludur.

IIh) İsim Listeleri

İşveren veya işveren vekilleri, postalar halinde işçi çalıştırılarak yürütülen işlerde, her postada çalışan işçilerin ad ve soyadlarını kapsayan listeleri Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nca talep edildiğinde sunmak üzere işyerinde bulundurmakla yükümlüdür.

III- KADIN ÇALIŞANLARIN GECE POSTALARINDA ÇALIŞTIRILMA USUL ESASLARI

III.a) Kadın Çalışanların Gece Postasında Çalıştırılma Süresi

Kadın çalışanlar gece postalarında 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Ancak turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde ve bu işlerin yürütüldüğü işyerlerinde faaliyet gösteren alt işveren tarafından yürütülen işlerde kadın çalışanın yazılı onayının alınması şartıyla 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.

III.b) İşyerine Ulaşım

Belediye sınırları dışındaki her türlü işyeri işverenleri ile belediye sınırları içinde olmakla beraber, posta değişim saatlerinde toplu taşıma araçları ile gidip gelme zorluğu bulunan işyeri işverenleri, gece postalarında çalıştıracakları kadın çalışanları, sağlayacakları uygun araçlarla ikametgâhlarına en yakın merkezden, işyerine götürüp getirmekle yükümlüdür.

III.c) Sağlık Gözetimi

Kadın çalışanların gece postalarında çalıştırılabilmeleri için, işe başlamadan önce, gece postalarında çalıştırılmalarında sakınca olmadığına ilişkin sağlık raporu işyerinde görevli işyeri hekiminden alınır. Ayrıca işveren, işin devamı süresince, çalışanın özel durumunu, işyerinde maruz kalınan sağlık ve güvenlik risklerini de dikkate alarak işyeri hekimince belirlenen düzenli aralıklarla çalışanların sağlık muayenelerinin yapılmasını sağlar.

III.ç) Kadın Çalışanların ve Eşlerinin Gece Postasında Çalışması Durumu

Kadın çalışanın kocası da işin postalar halinde yürütüldüğü aynı veya ayrı bir işyerinde çalışıyor ise kadın çalışanın isteği üzerine, gece çalıştırılması, kocasının çalıştığı gece postasına rastlamayacak şekilde düzenlenir.

Aynı işyerinde çalışan eşlerin aynı gece postasında çalışma istekleri, işverence, imkân dahilinde karşılanır.

III.d) Gebelik ve Analık Durumunda Çalıştırılma Yasağı

Kadın çalışanlar, gebe olduklarının doktor raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar, emziren kadın çalışanlar ise doğum tarihinden başlamak üzere kendi mevzuatlarındaki hükümler saklı kalmak kaydıyla 1 yıl süre ile gece postalarında çalıştırılamazlar.

Ancak emziren kadın çalışanlarda bu süre, anne veya çocuğun sağlığı açısından gerekli olduğunun işyerinde görevli işyeri hekiminden alınan raporla belgelenmesi halinde 6 ay daha uzatılır.

Bu çalışanların anılan sürelerdeki çalışmaları, Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik hükümleri saklı kalmak üzere gündüz postalarına rastlayacak şekilde düzenlenir.

III.e) Saklama Yükümlülüğü

Gece postalarında kadın çalışan çalıştırmak isteyen işverenler, gece çalıştırılacak kadın çalışanların isim listelerini, iş müfettişlerince yapılan denetimlerde göstermek üzere işyerinde saklar.

IV- DEĞERLENDİRME ve SONUÇ

İşin veya işyerinin niteliği gereği, sürekli olarak faaliyet halindeki işyerlerinde, günün veya haftanın tüm zamanlarında, aynı günün değişik birbirini izleyen zaman dilimlerinde ayrı işçiler grubu çalıştırılması biçiminde yapılan çalışma biçimine vardiyalı/postalar halinde çalışma düzeni adı verilir.

İşyerlerinde postalar halinde çalışılabilmesi için, birden fazla çalışma ekibinin olması gerekir. Bu ekiplerde yer alan işçiler, belli bir süre çalışıp, vardiyaları bitince, işi bir başka ekibe devrederler. İşi devralan ekipte belli bir süre çalıştıktan sonra, işi bir başka ekibe devreder. Böylelikle, bir işyerinde, birden çok ekip, aynı işi, kendilerine ayrılan süre içinde yaparak, işletmenin sürekli çalışmasını sağlarlar.

Vardiyalı çalışma sistemi ikiye ayrılır. Bunlardan birincisi, sabit vardiya sistemidir. Bu sistemde, sabit olarak belirlenen bir süre için işçiler, sürekli olarak çalışmaktadır. Bu süreler; sürekli olarak gündüz çalışma, sürekli olarak gece çalışma veya sürekli olarak öğleden sonra başlayıp gece yarısına kadar sürecek çalışma olarak belirlenebilir. Günümüz uygulamasında bu vardiya sistemi pek uygulanmamaktadır. Çünkü sürekli olarak gece çalışmak, işçileri fiziki ve psikolojik yönden olumsuz etkilemektedir. İnsanların çoğu, gündüz vakti çalışmak ister tabi bunun tam tersini isteyen insanlar da vardır. Ancak genel çoğunluk, gündüz çalışmadan yanadır. Bu yüzden, sabit vardiyalı sistem, Türk İş Hukukunda kabul edilmemektedir.

İkincisi ise dönüşümlü vardiya sistemidir. Bu sistemde ise; sabit vardiya sistemi halinde çalışmanın aksine, günümüzde kabul gören ve uygulanan sistem, dönüşümlü vardiya sisteminde çalışmadır. Bu sistem de, ekipler, belli bir zaman içinde dönüşümlü olarak çalışırlar. Bir işçi bir vardiyada gündüz çalışıp, diğer vardiyasında gece çalışabilmektedir. İnsan vücudu, gündüz çalışmaya ve gece uyumaya elverişli bir yapıdadır, hal böyle olunca, gece çalışmanın yapılmasından, postalar halinde çalışmadan etkilenir. Yapılan araştırmalara göre, uykusuz kalmanın veya uyku halinin, kişinin zekâsını, hareketlerini, davranışlarını ve performansını olumsuz etkilediği görülmüştür. 

Postalar halinde çalışma, psikolojik sorunların yanında sosyal sorunları da beraberinde getirmiştir. Çünkü gece dönemi postasında çalışan işçinin yanı sıra ailesi ve çevresi de etkilenir. Örneğin, üç günde bir gece postasında çalışan bir işçinin küçük çocuğu, babasını haftanın üç günü görememekten dolayı, mutsuz olabilir. Bunun gibi psikolojik etkiler, uyku problemleri vb. gibi faktörlerden dolayı, postalar halinde çalışma şekli genellikle istenmemekte ancak ekonomik durumlardan ve işsizlikten ötürü, istenmediği halde tercih edilmek zorunda kalmaktadır. Bu gibi nedenlerle, kanun koyucu, postalar halinde çalışma yapılmasında bazı özel önlemler almak zorunda kalmış ve bu doğrultuda düzenlemeler yapmıştır (http://www.turkhukuksitesi.com/makale_1425.htm).

Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları kullanılan işlerde, bir çalışma haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikinci çalışma haftası gündüz çalıştırılmaları suretiyle postalar sıraya konur. Gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir. Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz.

İşçileri gece ve gündüz postalarını değiştirmeyen işveren veya işveren vekiline 2025 yılı hadlerine göre 21.213 Türk Lirası idari para cezası verilir.

Gece çalışmaları yönünden haftalık 45 saat olan yasal çalışma sınırı aşılmamış olsa da günde 7,5 saati aşan çalışmalar için fazla çalışma ücretinin ödenmesi gerekir (Yrg. 9. H.D., T. 21.09.2010, E.2010/28788, K.2010/25224; Yrg. 9. H.D. T. 27.01.2011, E.2008/41023, K.2011/1080; Yrg. 9. H.D., T.16.01.2012, E.2009/35292, K.2012/189; Yrg. 9. H.D. T.11.04.2012, E.2010/4678, K.2012/12413; Yrg. 9. H.D. T.25.05.2012, E. 2011/22849, K. 2012/17760).

Çift postanın tek postaya indirilmesi sonucunda çalışma koşullarının ağırlaşması nedeniyle iş sözleşmesini fesheden işçinin yapmış olduğu fesih, haklı nedenle fesih olarak nitelendirilmesi gerekmektedir. Bu şekilde işçi, kıdem tazminatı, ihbar tazminatı hak edipte kullanmadığı yıllık izin ücreti ve diğer haklarını da elde edebilecektir (Yrg. 9. HD., T. 12.02.2010, E.2008/14966, K.2010/3284).

Yazar: Mahmut ÇOLAK

Emekli SGK Başmüfettişi

İş Hukuku ve SGK Mevzuatı Danışmanı